Om met een persoonlijke noot te beginnen: de gevangenis van Merksplas is voor mij geen onbekend terrein. Niet omdat ik er ooit werkte of zelf zat, maar omdat ik er jarenlang iemand bezocht, twee keer per week. Dat is natuurlijk niet hetzelfde als er zelf zitten, maar het gaf me wel een beeld van het leven daar. Misschien was ik daarom extra benieuwd naar deze documentaire. In Achter de tralies van de tijd richt regisseur Stijn Geenen zijn blik op een vaak vergeten groep: oudere mannelijke gedetineerden. In de gevangenis van Merksplas verblijven ze sinds de pandemie in een aparte afdeling, in de volksmond niet voor niets “de vergeetput” of “merdeplas” genoemd. Het zijn harde bijnamen, maar de documentaire maakt duidelijk waar die vandaan komt.

Regie:  Stijn Geenen – Speelduur:87 minuten
Genre: documentaire – Originele taal: Nederlands

Geenen, die eerder meewerkte aan projecten zoals Onze Natuur en Voices of Liberation, gaat op zoek naar hoe deze mannen hun dagen slijten en, vooral, hoe er wordt omgegaan met hun fysieke en mentale achteruitgang. Die vraag had ik mezelf eerlijk gezegd nooit gesteld: wat gebeurt er met gevangenen die oud, ziek of dement worden?

De schaduw van de cel​

We maken kennis met verschillende bewoners van deze afdeling. Willy kampt met pijn, dementie en incontinentie. Zelfzorg is nauwelijks nog mogelijk: scheren lukt niet meer en middelen zijn schaars – één pamper per dag lijkt de norm. Bernard zit in een rolstoel en is volledig afhankelijk van anderen om zich te verplaatsen. Lezen doet hij graag, maar een bezoek aan de bibliotheek is niet vanzelfsprekend.

Toch is er ook warmte. Het personeel is zichtbaar geëngageerd en betrokken; je voelt dat ze het beste willen voor de mannen. Tegelijk botsen ze op de grenzen van een systeem met te weinig personeel en middelen. Die spanning – tussen zorg en tekort – vormt de kern van de documentaire. Een opvallende figuur is Michel, een medegevangene die zeven dagen op zeven meewerkt op de afdeling. Hij is er van ’s ochtends tot ’s avonds en vormt een belangrijke schakel in het dagelijkse leven. Wanneer hij aan het einde van zijn straf vertrekt, voel je dat dit een groot verlies is voor de afdeling.

Straf of zorg?​

De documentaire kiest resoluut voor authenticiteit. Het Antwerps dialect klinkt door in gesprekken. Een verpleegster die een cognitieve test afneemt, zegt droogweg: “’t Is om te zien hoe goe da ouwen mayonaise nog weirkt.” Het zijn kleine momenten maar ze zorgen voor echtheid. Wat deze film sterk maakt, is de balans. Persoonlijke verhalen worden afgewisseld met observaties en bredere vragen. Want die dringen zich onvermijdelijk op: wat is een humane manier om oudere gevangenen hun straf te laten uitzitten? Ze zitten nog steeds opgesloten, maar een sprintje trekken om te ontsnappen zit er echt niet meer in. Is klassieke detentie hier nog de juiste aanpak?

Ik vind dit een bijzonder sterk debat, vooral omdat de meningen hierover waarschijnlijk erg verdeeld zullen zijn. Enerzijds zijn het mensen die een straf moeten uitzitten voor wat ze gedaan hebben. Anderzijds rijst de vraag of een gevangenisstraf op hoge leeftijd nog dezelfde betekenis heeft, wanneer fysieke en mentale aftakeling een grote rol spelen. Niet alle vragen krijgen een antwoord. Zo blijft het onduidelijk welke rol familie speelt in het leven van deze mannen. Zijn er nog bezoeken? Hebben zij inspraak? Het zijn vragen die nog blijven nazinderen.

Achter de tralies van de tijd is een beklijvende documentaire die onder de huid kruipt. Geen sensationele televisie, maar een eerlijke en intrigerende blik op een vergeten realiteit. Aan de muren hangt een kadertje met de woorden “licht, hoop, vrede en vreugde”. Geenen toont vooral hoe complex en kwetsbaar het leven achter die tralies werkelijk is. Door de focus op oudere mannelijke gedetineerden blijft de vraag open hoe het gevangenissysteem omgaat met andere kwetsbare groepen en vergrijzing in detentie in het algemeen.